Hazırlama nedir?
primingEfsane ve gerçek
Hazırlama (priming), önceden karşılaşılan bir uyaranın sonraki algıyı, hatırlamayı ya da tepkiyi fark edilmeden etkilemesidir. Kelime tanıma gibi bilişsel alanlarda sağlam biçimde gösterilmiş ve defalarca tekrarlanmıştır. Davranışı belirgin biçimde değiştirdiği iddia edilen bazı ünlü deneyler ise tekrarlanamadı; Bargh ve arkadaşlarının 1996'daki yaşlılık yürüyüşü deneyi bunların en bilinenidir.
Gerçek olan
Anlamsal hazırlama iyi bilinen bir olgudur. "Doktor" kelimesini gören biri, hemen ardından gelen "hemşire" kelimesini daha hızlı tanır (Meyer ve Schvaneveldt, 1971). Zihin ilişkili kavramları bir ağ gibi tutar; biri etkinleşince komşuları da hazır hâle gelir.
Gündelik karşılığı tanıdıktır. Az önce bir konu konuşulduysa, belirsiz bir cümleyi o konuya göre yorumlarsın.
Efsane olan
Davranışsal hazırlama iddiası çok daha büyüktü. Bargh, Chen ve Burrows (1996) yaşlılıkla ilgili kelimelerle cümle kuran katılımcıların koridorda daha yavaş yürüdüğünü bildirdi. Doyen ve arkadaşları (2012) yürüme süresini kızılötesi sensörlerle ölçerek deneyi tekrarladığında bu etkiyi bulamadı. Yavaşlama yalnız deneyi yürütenlerin bu sonucu beklediği koşulda görüldü.
Bu tartışma, psikolojideki tekrarlanabilirlik krizinin simgelerinden biri oldu. Daniel Kahneman 2012'de alandaki araştırmacılara açık bir mektup yazarak tekrar çalışmalarına çağırdı.
Bilim ne diyor?
Anlamsal hazırlama (Meyer ve Schvaneveldt, 1971) laboratuvarlarda defalarca doğrulandı. Davranışsal hazırlamada durum farklıdır: Bargh ve ark. (1996) yaşlılık yürüyüşü bulgusu Doyen ve ark. (2012) tarafından tekrarlanamadı. Para kavramıyla hazırlama gibi başka davranışsal etkiler de Many Labs tekrar projesinde (Klein ve ark., 2014) tekrarlanamadı. Bu yüzden "bir kelime gösterip davranışı yönlendirmek" türünden iddialara kuşkuyla bakmak yerindedir.
Etik sınır
Hazırlamaya dayanan "gizli yönlendirme" vaatleri hem bilimsel olarak zayıf hem de etik açıdan sorunludur. Bir ortamı sakin ve olumlu kurmak meşrudur. Karşındakinin fark etmeyeceği varsayımıyla onu bir karara itmeye çalışmak ise açıkça anlatılamayacak bir niyettir.
Sık sorulanlar
Hazırlama tamamen çürütüldü mü?
Hayır. Kelime tanıma gibi bilişsel hazırlama sağlamdır. Tekrarlanamayan, küçük uyaranlarla davranışın belirgin biçimde değiştiği iddialarının bir kısmıdır.
Kaynaklar
- Meyer, D. E. ve Schvaneveldt, R. W. (1971). Facilitation in recognizing pairs of words. Journal of Experimental Psychology.
- Bargh, J. A., Chen, M. ve Burrows, L. (1996). Automaticity of social behavior. Journal of Personality and Social Psychology.
- Doyen, S., Klein, O., Pichon, C.-L. ve Cleeremans, A. (2012). Behavioral priming: It's all in the mind, but whose mind? PLoS ONE.
- Klein, R. A. ve ark. (2014). Investigating variation in replicability: A "Many Labs" replication project. Social Psychology.