Şema nedir?
schema
Şema, deneyimden oluşan ve yeni bilgiyi nasıl algılayıp yorumlayacağımıza yön veren zihinsel kalıptır. Bir restorana girdiğinde neyin olacağını bilmen ya da yarım kalmış bir cümleyi kafanda tamamlaman şemalar sayesindedir. Kavramı psikolojiye Frederic Bartlett (1932) taşıdı; Jean Piaget de çocuk gelişimini şemaların kurulması ve değişmesi üzerinden açıkladı.
Dışarıdan gelen sinyal aynıdır. İçeride onu bir cümleye çeviren tercüman farklıdır.İlk Uyanış, İlk Uyanış: Kim Olduğunu Sandığın Kişi
Nasıl çalışır?
Şema hazır bir çerçevedir. Yeni bir durumla karşılaşınca zihin onu bildiği kalıplardan birine yerleştirir ve eksik yerleri kalıba göre doldurur. Bu hız kazandırır. Bedeli, kalıba uymayan ayrıntıların gözden kaçması ya da kalıba uyacak biçimde hatırlanmasıdır.
Bransford ve Johnson (1972) aynı belirsiz metni başlıklı ve başlıksız okuttu. Başlığı önceden bilenler metni çok daha iyi anladı ve hatırladı, çünkü başlık doğru şemayı devreye sokmuştu.
Kitapta
İlk Uyanış: Kim Olduğunu Sandığın Kişi bölümünde aynı evde büyüyen iki kardeş, babalarının aynı eleştirisini iki ayrı anlamla duyar; kitap bunu içerideki bir tercümana benzetir. Yedinci Uyanış: Ortak Cümle: Bir Toplumun Paylaştığı İnanç bölümü ise kültürün kalıplarını anlatır: kendi kültüründe büyüyen biri için kalıp, gerçeğin kendisi gibi hissedilir.
Bilim ne diyor?
Şema kavramı bilişsel psikolojinin temel yapı taşlarındandır ve bellek, anlama ve sosyal algı üzerine pek çok deneyle desteklenir (Bartlett, 1932; Bransford ve Johnson, 1972). Kişinin kendisi hakkındaki şemalar "öz şema" adıyla ayrıca incelenmiştir (Markus, 1977). Şemalar yararlı kısayollardır; yanılgıya yol açtıkları durumlar, kalıbın yeni bilgiye uyarlanmadan korunduğu durumlardır.
Sık sorulanlar
Şema ile önyargı aynı şey mi?
Önyargı, bir insan grubuna dair katı bir şemanın sonucudur. Şemaların çoğu ise gündelik hayatı kolaylaştıran tarafsız kalıplardır.
Şemalar değişebilir mi?
Değişebilir. Piaget, kalıba uymayan yeni deneyimlerin şemanın kendisini güncellemeye zorlamasını "uyma" (accommodation) adıyla anlattı.
Nerede geçiyor?
İlk Uyanış: İlk Uyanış: Kim Olduğunu Sandığın Kişi · Yedinci Uyanış: Ortak Cümle: Bir Toplumun Paylaştığı İnanç. Kitabı aç
Kaynaklar
- Bartlett, F. C. (1932). Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology. Cambridge University Press.
- Bransford, J. D. ve Johnson, M. K. (1972). Contextual prerequisites for understanding: Some investigations of comprehension and recall. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 11.
- Markus, H. (1977). Self-schemata and processing information about the self. Journal of Personality and Social Psychology, 35.
- Torun, T. İlk Uyanış, zihinmimari.com