Belirsizlik nedir?
ambiguity · Milton modeli
Belirsizlik, aynı ifadenin ses, sözdizimi ya da kapsam bakımından birden fazla anlama gelebilmesidir. Belirsizlik (ambiguity) dilbilimde en ayrıntılı çalışılan konulardan biridir. Richard Bandler ve John Grinder 1975'te Milton Erickson'un dilinde dört türünü ayırdı: sesteşlik, sözdizimi, kapsam ve noktalama belirsizliği. Dinleyen anlamlar arasında kısa bir an tereddüt eder ve dikkati kendi anlam arayışına döner.
Nasıl çalışır?
Türkçe sesteşlik belirsizliğine bol örnek verir: "yüz" hem bir sayı, hem yüzümüz, hem de yüzmek fiilinin kökü olabilir. Kapsam belirsizliğinde bir sıfatın neyi kapsadığı açık değildir: "yaşlı kadın ve adam" dendiğinde adamın da yaşlı olup olmadığı bilinmez. Noktalama belirsizliğinde bir cümlenin sonu, bir sonrakinin başına bağlanır.
Milton modelinde bu kısa tereddüt anı, dikkati dış dünyadan içeri çevirmek için kullanılır. Belirsizlik ölçülü kaldığında merak uyandırır; aşırıya kaçtığında konuşmayı anlaşılmaz kılar.
Kendi cümlelerinde
"Ben yine aynı yerdeyim." Bu cümle hem hiç ilerlemediğini hem de aynı yere sağlam bastığını anlatabilir. Kendinle konuşurken hangi anlamı seçtiğin, cümlenin sende bıraktığı duyguyu belirler.
Bilim ne diyor?
Belirsizlik, dilbilim ve dil işleme araştırmalarında çok iyi tanımlıdır. Göz izleme çalışmaları, okurların yapısal olarak belirsiz cümlelerde duraksadığını ve geri dönüp yeniden okuduğunu göstermiştir (Frazier ve Rayner, 1982). Bu duraksamanın hipnotik bir hâl yarattığı ya da telkine yanıtı artırdığı iddiası ise sınanmamıştır; bu kısım uygulamacıların yorumudur.
Etik sınır
Belirsizlik, bir şeyi söyleyip sonra "öyle demedim" diyebilmenin de yoludur. İş görüşmesinde ya da sözleşmede iki anlama gelen cümleler kurmak karşındakini yanıltır. Ölçü: kastettiğin anlam sorulduğunda onu açıkça söyleyebilir misin? Belirsizlik rahatlama ve hikâye gibi oyun havasındaki bağlamlarda kalır; rıza, para ve sağlıkla ilgili konuşmalarda netlik esastır.
Sık sorulanlar
Belirsizlik ile karışıklık tekniği aynı şey mi?
Hayır. Belirsizlik tek bir ifadenin iki anlama gelmesidir ve kısa bir tereddüt yaratır. Karışıklık tekniği ise mantığı bir süre meşgul eden daha uzun bir yapıdır ve daha çok özen ister.
Nerede geçiyor?
Zihne Fısıldama Sanatı™: Telkin Dili › Sohbetin İçindeki Hipnoz. Eğitime göz at
Kaynaklar
- Frazier, L. ve Rayner, K. (1982). Making and correcting errors during sentence comprehension: Eye movements in the analysis of structurally ambiguous sentences. Cognitive Psychology, 14(2), 178-210.
- Bandler, R. ve Grinder, J. (1975). Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson, M.D. Volume I. Meta Publications.