Çapa nedir?
anchoring (NLP)Efsane ve gerçek
Çapa (anchoring), NLP'de bir duygu hâlini bir dokunuş, jest ya da kelimeyle eşleştirip sonradan o işaretle aynı hâli yeniden çağırmayı amaçlayan tekniktir. Bandler ve Grinder 1970'lerde tanıtmıştır. Fikir klasik koşullanma zeminine dayanır, ancak tekniğin iddia edildiği kadar hızlı ve güvenilir çalıştığını gösteren kontrollü araştırmalar sınırlıdır.
Nereden geliyor?
Pavlov'un (1927) deneyleri, nötr bir uyaranın tekrarlanan eşleşmeyle bir tepkiyi tetikleyebildiğini gösterdi. Bir şarkının seni belirli bir yaza götürmesi ya da bir kokunun bir anıyı uyandırması bu öğrenmenin gündelik örnekleridir.
NLP bu zemini bilinçli bir tekniğe dönüştürdü: yoğun bir duygu anında, örneğin başparmakla işaret parmağını birleştirmek ve bu jesti sonra aynı duyguyu çağırmak için kullanmak.
Efsane ve gerçek
Efsane: Bir ya da birkaç eşleşmeyle kurulan çapa, istendiği an aynı duyguyu güvenilir biçimde geri getirir. Gerçek: Koşullanma çoğunlukla çok sayıda tekrar ister ve eşleşme sürmezse zamanla söner. NLP tekniklerini inceleyen derlemeler, çapa dahil özgün iddiaları destekleyen kaliteli kanıt bulamamıştır (Witkowski, 2010; Sturt ve ark., 2012).
Yine de işe yarayan ne?
Bir jest, bir nefes ya da kısa bir cümle, sakinleşme rutininin hatırlatıcısı olarak işe yarayabilir. Bu etkinin önemli kısmı büyük olasılıkla beklentiden ve rutinin kendisinden gelir. Psikolojideki çapalama etkisiyle karıştırılmamalıdır; o, ilk duyulan bir sayının sonraki tahminleri etkilemesidir.
Bilim ne diyor?
Klasik koşullanma psikolojinin en sağlam bulgularından biridir (Pavlov, 1927). NLP'deki çapa tekniğinin kendine özgü etkisi ise kontrollü çalışmalarla gösterilmemiştir. Sturt ve arkadaşlarının (2012) sistematik incelemesi NLP'nin sağlıkla ilgili sonuçlar üzerindeki etkisine dair yeterli kanıt bulamamış; Witkowski (2010) NLP araştırmalarının çoğunun yöntemin iddialarını desteklemediğini bildirmiştir.
Sık sorulanlar
Çapa tamamen işe yaramaz mı?
Bir hatırlatıcı olarak işe yarayabilir. Bir duygunun tek bir dokunuşla güvenilir ve kalıcı biçimde çağrılabileceği iddiası ise kanıtla desteklenmiyor.
Çapa ile çapalama etkisi aynı şey mi?
Hayır. Çapalama etkisi, karar verirken ilk duyulan bir bilginin yargıyı etkilemesidir ve NLP'deki çapayla ilgisi yoktur.
Kaynaklar
- Pavlov, I. P. (1927). Conditioned Reflexes. Oxford University Press.
- Bandler, R. ve Grinder, J. (1979). Frogs into Princes. Real People Press.
- Witkowski, T. (2010). Thirty-five years of research on neuro-linguistic programming. NLP research data base. State of the art or pseudoscientific decoration? Polish Psychological Bulletin, 41(2).
- Sturt, J. ve ark. (2012). Neurolinguistic programming: A systematic review of the effects on health outcomes. British Journal of General Practice, 62(604).