Kayıptan kaçınma nedir?
loss aversion
Kayıptan kaçınma, bir şeyi kaybetmenin acısının aynı büyüklükteki bir kazancın sevincinden daha güçlü hissedilmesidir. Daniel Kahneman ve Amos Tversky bu eğilimi 1979'da yayımladıkları beklenti kuramının (prospect theory) merkezine koydu. Bu yüzden insanlar çoğu zaman kazanmaktan çok kaybetmemeye göre karar verir ve aynı seçenek kayıp olarak sunulduğunda daha güçlü tepki gösterir.
Nasıl çalışır?
Zihin sonuçları bir referans noktasına göre değerlendirir. Elindekini referans kabul eder ve bu noktanın altına düşmek ayrı bir ağırlık taşır. Bu yüzden çoğu insan 100 lira kaybetme ihtimali olan yazı tura bahsine, olası kazanç 100 liranın epey üstüne çıkmadıkça girmez.
Bağış etkisi (endowment effect) de buna bağlanır. Kahneman, Knetsch ve Thaler (1990) bir kupaya sahip olan katılımcıların onu satmak için istedikleri fiyatın, alıcıların ödemeye razı olduğu fiyatın iki katından fazlası olduğunu buldu.
Günlük hayatta
"Kaçırma", "elinden gitmesin" gibi sözler kayıptan kaçınmaya seslenir. Aynı bilgi "Bu yöntemle 300 lira kazanırsın" yerine "Bu yöntemi kullanmazsan 300 lira kaybedersin" diye söylendiğinde daha güçlü etki yapabilir. Bu çerçeve ancak söz edilen kayıp gerçekse ve abartılmadan anlatılıyorsa dürüst bir kullanım sayılır.
Kişisel kararlarda da çalışır. Bir işi ya da planı bırakamamanın bir nedeni, şimdiye kadar verilenleri kaybetme hissidir. "Bunca emek boşa mı gidecek?" sorusunu fark etmek, kararı yeniden tartmanın ilk adımıdır.
Bilim ne diyor?
Kahneman ve Tversky (1979) insanların riskli seçimlerde kayıplara kazançlardan daha fazla ağırlık verdiğini gösterdi. Tversky ve Kahneman (1992) bu oranı yaklaşık iki olarak tahmin etti. Kahneman, belirsizlik altında karar verme üzerine çalışmaları nedeniyle 2002'de Nobel Ekonomi Ödülü'nü aldı. Etkinin kapsamı tartışılıyor: Gal ve Rucker (2018) bazı durumlarda kayıptan kaçınmanın görülmediğini ve oranın bağlama göre değiştiğini savundu. Genel eğilim sağlam kabul edilir; sabit bir katsayı ise kabul görmez.
Etik sınır
"Yedek almazsan dosyaların gidebilir" demek, gerçek bir riske dikkat çeken dürüst bir uyarıdır. Uydurma bir aciliyet ya da abartılmış bir kayıp ise karşındakinin düşünme payını elinden alır. Ölçü: söylediğin kayıp gerçek mi ve karşındakinin yararına mı?
Sık sorulanlar
Kayıptan kaçınma herkeste aynı güçte mi?
Hayır. Oran kişiye, tutarın büyüklüğüne ve durumun nasıl sunulduğuna göre değişir; küçük tutarlarda etki zayıflayabilir.
Nerede geçiyor?
Zihne Fısıldama Sanatı™: Hayatın İçinde › Masada Fısıltı Dili. Eğitime göz at
Kaynaklar
- Kahneman, D. ve Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica.
- Tversky, A. ve Kahneman, D. (1992). Advances in prospect theory: Cumulative representation of uncertainty. Journal of Risk and Uncertainty.
- Kahneman, D., Knetsch, J. L. ve Thaler, R. H. (1990). Experimental tests of the endowment effect and the Coase theorem. Journal of Political Economy.
- Gal, D. ve Rucker, D. D. (2018). The loss of loss aversion: Will it loom larger than its gain? Journal of Consumer Psychology.