Rıza nedir?
consent
Rıza, bir uygulamaya ya da öneriye başlamadan önce karşındakinin ne olacağını bilerek ve özgürce "evet" demesidir. Rıza her an geri alınabilir; "hayır" ya da "dur" demek her zaman kişinin elindedir. Güvenin temeli sayılır, çünkü kararın karşındakinde kaldığını açıkça gösterir. Etik iletişimin ve rehberlik çalışmalarının temel koşuludur.
Ama niyet tek başına yetmez. İnsan, kendisine ne yapıldığını bildiğinde hayır da diyebilmeli.İlk Uyanış, Dokuzuncu Uyanış: Ekranın Sana Söylediği Cümle
Nasıl çalışır?
İnsanlar özgürlüklerinin kısıtlandığını hissettiğinde direnir. Brehm (1966) bu tepkiye psikolojik tepkisellik (reactance) adını vermiştir. Sormak bu direnci baştan azaltır, çünkü karşındaki kararı kendisinin verdiğini bilir.
Gerçek rıza üç şey ister: ne yapılacağını anlamak, hayır deme imkânı ve süreç içinde vazgeçebilme hakkı.
Günlük hayatta
Bir yakınına kısa bir rahatlama çalışması önermeden önce ne yapacağını anlatıp sormak en basit örnektir. Rızayı bir kez alıp unutmak yetmez; çalışma sırasında rahatsızlık fark edersen yeniden sorarsın.
Gözlerini kapatarak yapacağımız birkaç dakikalık bir nefes çalışması var; istersen deneyelim, istediğin an bırakabilirsin.
Bilim ne diyor?
Brehm'in (1966) psikolojik tepkisellik kuramı, baskı hissedildiğinde direncin arttığını öngörür. Carpenter'ın (2013) meta-analizi, bir ricanın sonuna "ama karar senin" gibi bir özgürlük vurgusu eklemenin kabul oranını artırdığını bulmuştur. Bu bulgu özgürlük hissinin gücünü gösterir. Rızanın asıl değeri ise etik bir haktır ve kabul oranını artırmaya yönelik bir taktiğe indirgenmemelidir.
Etik sınır
Baskı, utandırma ya da grup önünde zorlama altında verilen bir "evet" geçerli rıza sayılmaz. Çocuklar, yoğun duygusal yük altındaki kişiler ve ne yapılacağını anlamayanlar için ek özen gerekir. "Hayır" cevabı hiçbir açıklama istenmeden kabul edilir.
Sık sorulanlar
Rıza bir kez alınınca yeterli mi?
Hayır. Kişi süreç içinde her an vazgeçebilir; rahatsızlık fark edildiğinde yeniden sorulur.
Rıza ile bilgilendirilmiş rıza aynı şey mi?
Bilgilendirilmiş rıza, kişinin ne olacağını, olası etkileri ve hayır deme hakkını önceden anladığı daha ayrıntılı biçimdir.
Nerede geçiyor?
İlk Uyanış: Dokuzuncu Uyanış: Ekranın Sana Söylediği Cümle · Onuncu Uyanış: Bedenin Hatırladığı Cümle · Son Uyanış: Eve Dönüş. Kitabı aç
Zihne Fısıldama Sanatı™: Görünmez Bağ › “İzin Verir misin?” · Rehberlik Sanatı › Başlamadan Önceki Konuşma · Rehberlik Sanatı › İlk Rehberliğin. Eğitime göz at
Kaynaklar
- Brehm, J. W. (1966). A Theory of Psychological Reactance. Academic Press.
- Carpenter, C. J. (2013). A meta-analysis of the effectiveness of the "But You Are Free" compliance-gaining technique. Communication Studies, 64(1).
- Torun, T. İlk Uyanış, zihinmimari.com