Kayıp kaynak nedir?
lost performative · Milton modeli
Kayıp kaynak, bir yargının kimin tarafından verildiği belirtilmeden kurulan cümledir: "Sakin bir zihin en iyi kararı verir." Değerlendirme ortadadır ama değerlendiren yoktur, bu yüzden cümle genel bir doğru gibi duyulur. İngilizce adı "lost performative"dir. Richard Bandler ve John Grinder 1975'te bunu Milton Erickson'un dil kalıpları arasında saydı.
El âlemin yüzü yok. Ama sesi her yerde.İlk Uyanış, Yedinci Uyanış: Ortak Cümle: Bir Toplumun Paylaştığı İnanç
Nasıl çalışır?
Bir yargının sahibi söylendiğinde dinleyen onu tartabilir: "Ben sakin bir zihnin daha iyi karar verdiğini düşünüyorum." Sahibi silindiğinde aynı yargı bir atasözü, herkesin bildiği bir kural gibi duyulur. "Doğrusu budur", "İyi bir insan böyle yapar" gibi cümlelerin gücü buradan gelir.
Yedinci Uyanış: Ortak Cümle: Bir Toplumun Paylaştığı İnanç bölümündeki "El âlem ne der?" sorusu bu kalıbın en tanıdık örneğidir. Kitap bu sözün sahibinin adı ve yüzü olmadığını, ama pek çok evliliği, meslek seçimini ve yutulan cümleyi etkilediğini anlatır.
Kendi cümlelerinde
"Bu yaşta hâlâ bunu yapamamak ayıp." Kimin ayıp saydığını sormak, cümleyi yeniden bir kişinin görüşüne çevirir ve tartışılabilir kılar.
Acele etmeden öğrenilen şey daha uzun kalır.
Bilim ne diyor?
Kalıbın adı, J. L. Austin'in (1962) edimsel (performatif) söz kavramına ve John R. Ross'un (1970) her bildirimin altında söylenmemiş bir "ben diyorum ki" bulunduğu önerisine dayanır. Psikolojide kaynağı belirsiz bilgilerin tekrarla daha doğru bulunduğu gösterilmiştir: Hasher, Goldstein ve Toppino (1977), tekrar edilen ifadelerin yeni ifadelerden daha doğru değerlendirildiğini bildirdi (yanılsamalı doğruluk etkisi). Kitap bu etkiyi İkinci Uyanış: Zihnin Sana Ait Olmayan Sesi bölümünün Perde Arkası notunda anar. Kayıp kaynak kalıbının bir telkin aracı olarak etkisini ayrıca ölçen araştırmalar sınırlıdır.
Etik sınır
Kayıp kaynak, kişisel bir görüşü evrensel bir kural gibi sunmayı kolaylaştırır. Bir eğitimci ya da yöneticinin kendi tercihini "doğrusu budur" diye anlatması, dinleyenin itiraz alanını daraltır. Ölçü açıktır: soran olursa "Bu benim görüşüm" diyebilmelisin. Bilimsel bulgu gibi duyulan ama kaynağı olmayan cümleler, özellikle sağlık ve para konularında kurulmaz.
Sık sorulanlar
Atasözleri kayıp kaynak sayılır mı?
Yapı olarak evet: atasözü bir yargıyı sahipsiz ve genel bir doğru gibi sunar. Bu yüzden insanlar atasözüne, aynı sözü bir kişiden duyduklarından daha az itiraz edebilir; bunu doğrudan ölçen araştırma sınırlıdır.
Nerede geçiyor?
İlk Uyanış: Yedinci Uyanış: Ortak Cümle: Bir Toplumun Paylaştığı İnanç. Kitabı aç
Zihne Fısıldama Sanatı™: Telkin Dili › Sohbetin İçindeki Hipnoz. Eğitime göz at
Kaynaklar
- Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words. Clarendon Press.
- Hasher, L., Goldstein, D. ve Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 16(1), 107-112.
- Bandler, R. ve Grinder, J. (1975). Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson, M.D. Volume I. Meta Publications.
- Ross, J. R. (1970). On declarative sentences. Readings in English Transformational Grammar.