Modal operatörler nedir?
modal operators · Milton modeli
Modal operatörler, "yapabilirsin", "mümkün", "zorundasın", "-meli" gibi olasılık, izin ve zorunluluk bildiren kelime ve eklerdir. Dilbilimde kiplik (modality) başlığı altında ayrıntılı biçimde incelenirler. Richard Bandler ve John Grinder 1975'te bunları Milton modelinin kalıpları arasında saydı. Milton Erickson'un dili özellikle olasılık bildiren, dinleyene seçim bırakan biçimleriyle bilinir.
"Yapamam" bir son. "Henüz yapamıyorum" bir anın fotoğrafı.İlk Uyanış, On Birinci Uyanış: Kelimelerin Kurduğu Gerçeklik
Nasıl çalışır?
Türkçede kiplik çoğunlukla eklerle kurulur: "-ebil" olasılık ve yetenek, "-meli" ve "zorunda" zorunluluk bildirir. "Gözlerini kapatmalısın" bir yükümlülük koyar; "Gözlerini kapatabilirsin" bir kapı açar. Milton modeli ikinci biçimi tercih eder, çünkü dinleyene seçim alanı bırakır.
On Birinci Uyanış: Kelimelerin Kurduğu Gerçeklik bölümünün Perde Arkası notu, telkin dilinin temel tekniklerinden birini aynı örnekle anlatır: "yapmalısın" yerine "yapmayı seçebilirsin".
Kendi cümlelerinde
"Bunu yapamam." Kendinle konuşurken modal operatörler sınırlarını çizer. On Birinci Uyanış: Kelimelerin Kurduğu Gerçeklik, "yapamam" yerine "henüz yapamıyorum" demeyi önerir; tek bir kelime cümleyi bir hükümden bir anın fotoğrafına çevirir. "Zorundayım" yerine "seçiyorum" demek de kararın kimde olduğunu görünür kılar.
İstersen nefesini birkaç saniye daha uzun verebilirsin.
Bilim ne diyor?
Kiplik, dilbilimin en ayrıntılı çalışılmış alanlarından biridir (Palmer, 1986). "Henüz" gibi zamana açık ifadeler psikolojide Carol Dweck'in büyüme zihniyeti çalışmalarıyla ilişkilendirilir; ancak bu tür müdahalelerin akademik başarıya etkisi meta-analizlerde genel olarak küçük bulunmuştur (Sisk ve ark., 2018). İzin veren kipliğin telkine yanıtı artırdığı fikri de sınırlı kanıta sahiptir: Lynn ve arkadaşlarının 1993 derlemesi, dolaylı ve izin veren telkinlerin doğrudan telkinlerden genel olarak üstün olmadığını bildirdi.
Etik sınır
Zorunluluk dili baskı, olasılık dili davet kurar; izin veren biçim de yine manipülasyona dönüşebilir. "İstersen şimdi imzalayabilirsin" cümlesi nazik görünür, kararı ise acele ettirir. Ölçü: sunduğun seçim gerçek mi, "hayır" cevabı da aynı rahatlıkla kabul edilecek mi? Sağlık ve para kararlarında "-meli" kipiyle kesin yönlendirme yapılmaz.
Sık sorulanlar
"Yapmalısın" demek her zaman yanlış mı?
Hayır. Güvenlik talimatı gibi net olması gereken durumlarda zorunluluk dili doğrudur. Davet ve öneri bağlamında ise olasılık bildiren biçim daha az direnç uyandırır.
Nerede geçiyor?
İlk Uyanış: On Birinci Uyanış: Kelimelerin Kurduğu Gerçeklik. Kitabı aç
Zihne Fısıldama Sanatı™: Telkin Dili › “Fark Edebilirsin” · Telkin Dili › Sohbetin İçindeki Hipnoz. Eğitime göz at
Kaynaklar
- Palmer, F. R. (1986). Mood and Modality. Cambridge University Press.
- Sisk, V. F., Burgoyne, A. P., Sun, J., Butler, J. L. ve Macnamara, B. N. (2018). To what extent and under which circumstances are growth mind-sets important to academic achievement? Two meta-analyses. Psychological Science, 29(4), 549-571.
- Lynn, S. J., Neufeld, V. ve Maré, C. (1993). Direct versus indirect suggestions: A conceptual and methodological review. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 41(2), 124-152.
- Bandler, R. ve Grinder, J. (1975). Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson, M.D. Volume I. Meta Publications.