Seçim yanılsaması nedir?
double bind · iki kapı, tek yön
Seçim yanılsaması, iki seçeneğin de aynı yöne çıktığı soru kalıbıdır: "Şimdi mi başlamak istersin, yoksa nefesini bir kez daha alınca mı?" Hipnotik dilde çifte bağ (double bind) adıyla bilinir; Milton H. Erickson ve Ernest Rossi 1975'te bu kalıbın çeşitlerini tanımladı. Kişiye "nasıl" ve "ne zaman" konusunda seçim verir, asıl yönü ise varsayar.
Nasıl çalışır?
Soru dikkati iki seçenek arasındaki küçük farka yöneltir. Asıl yön, yani başlamak, tartışılan bir konu olmaktan çıkar ve varsayılan bir zemine dönüşür. Kişi hangi seçeneği seçerse seçsin aynı yere varır.
Kalıp, kararsızlığı yumuşatmak için iyi bir araçtır. Kişi bir şeyi zaten yapmak istiyor ama başlamakta zorlanıyorsa, "hangi adımla?" sorusu ona rahat bir giriş verir.
Günlük hayatta
Ebeveynler çocuklarına "Dişlerini şimdi mi fırçalarsın, pijamanı giydikten sonra mı?" diye sorarken bu kalıbı kullanır. Satıştaki karşılığı "Kırmızısını mı istersiniz, mavisini mi?" sorusudur. Aynı yapı birinde günlük bir kolaylık, ötekinde bir baskı olabilir.
Yürüyüşe bu akşam mı çıkmak istersin, yoksa yarın sabah mı?
Bilim ne diyor?
Çifte bağ terimi ilk kez Bateson ve arkadaşlarının (1956) iletişim üzerine çalışmasında farklı ve olumsuz bir anlamda kullanıldı. Erickson ve Rossi (1975) terimi telkin dili için uyarladı. Bu kalıbın etkisini ölçen kontrollü araştırmalar sınırlıdır. İlgili bir bulgu, kişiye seçme özgürlüğünü hatırlatmanın kabulü artırdığıdır (Carpenter, 2013); iki seçenekli sorunun bu etkiyi sağladığı ise doğrudan gösterilmemiştir.
Etik sınır
Seçim yanılsamasının etik sınırı nettir: üçüncü seçenek olan "hayır" her zaman açık olmalıdır. Kişi asıl yönü istemiyorsa iki seçenekli soru bir tuzağa dönüşür. Kullanmadan önce kendine sor: Karşımdaki "ikisi de olmaz" derse bunu rahatça kabul edebilir miyim? Cevap evetse kalıp bir kolaylıktır, hayırsa baskıdır.
Sık sorulanlar
Seçim yanılsaması manipülasyon mudur?
Kişi asıl yönü zaten istiyorsa ve hayır deme hakkı açıksa bir kolaylıktır. İstemediği bir şeye sıkıştırmak için kullanılıyorsa manipülasyondur.
Nerede geçiyor?
Zihne Fısıldama Sanatı™: Telkin Dili › İki Kapı, Tek Yön. Eğitime göz at
Kaynaklar
- Erickson, M. H. ve Rossi, E. L. (1975). Varieties of double bind. American Journal of Clinical Hypnosis, 17(3).
- Bateson, G., Jackson, D. D., Haley, J. ve Weakland, J. (1956). Toward a theory of schizophrenia. Behavioral Science, 1(4).
- Carpenter, C. J. (2013). A meta-analysis of the effectiveness of the "but you are free" compliance-gaining technique. Communication Studies, 64(1).